| سید مهدی سیدی |
(یادداشتی برگرفته از گفتارهای دکتر عطاء الله رفیعی آتانی)

انسان بر اساس ادراکش عمل می کند، نه بر اساس واقعیت. یعنی آنکه مردمان بیش از آنکه به واقعیت ها تن دهند، تصویرها را می انگارند. اینجاست که نقش رسانه در عالم جدید، ممتاز و مؤثر می شود. این رسانه است که بین واقعیت ها و اذهان مردم فاصله می اندازد و با قاب بندی غرض ورزانه پدیده ها، تصویرهای خودساخته از واقعیت را به مردم گزارش می دهد. نظیر آنچه که در فاصله گذاری بین «واقعیت ایران» و «تصویر مردمان غربی از ایران» پدیدار آمده است؛ یا نظیر تصور مخاطب از گروه تکفیری داعش و انگاره هایی که از قدرت هیولایی او در ذهن ها نقش بسته است. رسانه، کارگردان تصویر ساز عالم ارتباطات است و اذهان مردم، مشتری های ثابت و در بند بنگاه های رسانه ای هستند.

کنش های انسان محصول «علم» است

اما در سطح دیگر، تصویرهای ذهنی، انباره های علمی ذهن انسان را پر می سازد و عملاً مجموعه عملی رفتارهای او را رقم می زند و می دانیم مردم چیزهایی را مرتکب می شوند که پیش از آن، در سطح «علم و باور» نسبت به آن شناخت پیدا کرده اند. گرچه نقش «جهان»، «جامعه» و «فطرت» به عنوان زیربنای کنش های انسانی، کتمان ناشدنی است و حتماً سهمی به سزا در عادت ها و رفتارهای تک تک ما دارد؛ اما به هرتقدیر کنش های انسان محصول «علم» است و درست در نقطه مقابل، یک فلش برگشت وجود دارد: «عمل» آدمی نیز تبدیل به «علم» او می شود. سن و سال که بالا می رود، نهاد آدمی با اعمال او سرشار می شود، اما نه در فرم و قالب «عمل» که در شکل و شیوه «علم». عملگری و کسب تجربه، نظام معرفتی انسان را تغییر می دهد و این چرخه مدام ادامه می یابد. «عمل» تبدیل به «علم» شده و در ادامه «علم»، «عمل» را متولد می کند.

ممکن است پرسیده شود اساسا چگونه می شود که عمل های آدم، در وجود و نفس او در قالب علم ذخیره می شود؟

قرآن می فرماید: «و الَّذين جاهَدوا فينا لَنَهديَنَّهُم سُبُلَنا» (عنکبوت ۱۶) (آنان که در مسیر ما جهاد می کنند به راه های هدایت راهنمایی می شوند). «جهاد» از جنس عمل است و «هدایت» از تبار علم و باور. طبیعتا علم نتیجه طبیعی عمل نیست اما این عبارت قرآنی می فهماند که مجاهدان فی سبیل الله به سطح بالاتری از معرفت دست پیدا می کنند. یعنی آنکه علم و معرفت صرفا نتیجه مدرسه و تحصیل و کتاب نیست. خیلی وقت ها عملگری می تواند با نهاد آدمی کاری کند که صدها دانشگاه و کرسی تدریس برای آن کارایی ندارند. البته نبایستی این جنس از علم را با اندوخته اطلاعات، یعنی آنچیزی که در قالب فرمول ها و حفظیات مطرح است، اشتباه گرفت.

آیه دیگری نیز در قرآن می تواند عهده دار همین ادعا باشد: «ثُمَّ كانَ عاقِبَه الَّذينَ أَساؤُا السُّواى‏ أَن كَذَّبوا بِآياتِ اللَّه» (روم ۱۰) «سرانجام كسانى كه اعمال بد مرتكب شدند به جايى رسيد كه آيات خدا را تكذيب كردند و آن را به مسخره گرفتند.» اینجا نیز همین تبدیل و تحول حاکم است. کسانی که اعمال بد مترکب می شوند (یعنی از جنس عمل) به سمت تکذیب آیات خدا می شتابند (یعنی از جنس باور و معرفت)

آدمی محصول علم است. علمی که می تواند برون داد رفتارها و کنش های او باشد و همین علم شاکله انسان را دچار تغییر و تبدل می کند

حال به واسطه این استدلال، یک پیام مهم برای اهالی رسانه، استخراج می شود. آدمی محصول علم است. علمی که می تواند برون داد رفتارها و کنش های او باشد و همین علم شاکله انسان را دچار تغییر و تبدل می کند؛ و انسان با شاکله جدید دست به رفتارهای جدیدتر می زند. حال رسانه می تواند بین واقعیت و انسان، فاصله انداخته و عملا آگاهی او را از واقعیت دستخوش تغییر کند. اینچنین است که رسانه باید خود را مسؤول و پاسخگو بداند که می خواهد بر سر شاکله انسان ها چه بلایی بیاورد. گاهی رسانه، با اصلاح معرفت های آدمی، او را به قوس بالاتری از انسانیت می رساند و گاهی با انحراف باورهای او، انسان را به مقام حیوانیت تنزل می دهد. پس رسانه است که می تواند انسان بسازد یا گله ای از حیوانات را به سمت نیازهای تصنعی بشر، گسیل کند.

این مطلب در خبرگزاری فارس و پس از آن در روزنامه رسالت در تاریخ ۲۱ شهریور ۱۳۹۷ منتشر شده است

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید